Anadolu Türkmenlerinin ve yörüklerin, Osmanlı Devleti’nin uyguladığı ağır verilere, baskılara ve adaletsizliklere karşı duydukları rahatsızlığı dile getiren bir hiciv şiiri geldi aklıma Oğuzeli’ndeki vatandaşımızı izlerken;
Şalvarı şaltak Osmanlı,
Eğeri kaltak Osmanlı,
Eken de yok, biçende yok,
Yemede ortak Osmanlı.
Türkiye'de vergi meselesi artık yalnızca bir maliye politikası tartışması değil. Oğuzeli'nde bir vatandaşın tepkisi, çalışanından esnafına, çiftçisinden sanayicisine kadar geniş bir kesimin ortak duygusunu ortaya koyuyor: Vergi vermek vatandaşlık görevidir; ancak verginin adil dağıtılması devletin sorumluluğudur.
Gaziantep'in Oğuzeli ilçesinde bir vatandaşımızın maliye önünde gerçekleştirdiği eylemde kullandığı “Donuma kadar verdim, donuma kadar aldı” sözü, Türkiye ekonomisinin en önemli sorunlarından birini birkaç kelimeyle anlatıyor.
Bu cümlede öfke var. Geçim sıkıntısı var. Emeğinin karşılığını alamadığını düşünen bir insanın çaresizliği var. Ama hepsinden önemlisi, giderek büyüyen bir adaletsizlik duygusu var.
Bir vatandaşın bu noktaya gelmesini yalnızca kişisel bir tepki olarak değerlendirmek kolaycılık olur. Çünkü bugün Türkiye'de milyonlarca insan benzer bir ekonomik baskıyı hissediyor.
Maaşlı çalışan, henüz maaşını almadan vergisini ödüyor. Esnaf, satış yapabilmek ve ayakta kalabilmek için vergi yükümlülükleriyle mücadele ediyor. Sanayici, üretim maliyetleri ve finansman giderlerinin yanında vergi yükünü taşıyor. Tüketici ise kazandığı parayı harcarken yeniden vergilendiriliyor.
Burada asıl sorulması gereken soru şu:
Türkiye'de vergi gerçekten ödeme gücüne göre mi toplanıyor, yoksa vergiyi tahsil etmenin en kolay olduğu kesimlerin üzerine mi yükleniyor?
Devlet vergiyi kimden topluyor?
Vergi adaletini tartışmanın en sağlıklı yolu, siyasi söylemlerden önce bütçe rakamlarına bakmaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığının 2025 yılı merkezi yönetim bütçe gerçekleşmelerine göre devlet, bir yıl içerisinde 11 trilyon 49 milyar TL vergi tahsil etti.
Bu rakamın dağılımı oldukça çarpıcı.
2025 yılında toplam vergi gelirlerinin yüzde 62,41'i dolaylı vergilerden, yüzde 37,59'u ise dolaysız vergilerden oluştu.
Başka bir ifadeyle devletin topladığı her 100 liralık verginin yaklaşık 62 lirası tüketim üzerinden elde edildi.
Bu tablo, Türkiye'de vergi sisteminin temel sorununu ortaya koyuyor.
Dolaylı vergiler, vatandaşın ne kadar kazandığına bakmaksızın tüketimi üzerinden alınır. Asgari ücretle çalışan bir vatandaşla yüksek gelirli bir iş insanı aynı ürünü satın aldığında aynı KDV oranıyla karşılaşır. Akaryakıttan otomobile, telefondan temel tüketim ürünlerine kadar geniş bir alanda bu mekanizma işler.
Ancak aynı vergi iki farklı gelir grubunun bütçesinde aynı etkiyi yaratmaz.
Gelirinin büyük bölümünü gıdaya, kiraya ve temel ihtiyaçlarına harcayan bir aile için dolaylı vergiler çok daha ağır bir yük oluşturur. Yüksek gelirli bir ailenin bütçesinde ise aynı verginin ağırlığı çok daha sınırlıdır.
Bu nedenle dolaylı vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki yüksek payı, gelir dağılımındaki eşitsizliği derinleştiren önemli unsurlardan biridir.
Maaşını almadan vergisini ödeyenler
Türkiye'deki vergi adaletsizliğinin en görünür alanlarından biri gelir vergisi stopajıdır.
2025 yılı bütçe gerçekleşmelerine göre toplam gelir vergisi tahsilatı 2 trilyon 813 milyar TL oldu.
Bunun 2 trilyon 630 milyar TL'si stopaj yoluyla, yani gelir elde edilmeden önce kaynağında kesilerek tahsil edildi.
Böylece gelir vergisinin yüzde 93,49'u stopaj yoluyla toplandı.
Beyan yoluyla tahsil edilen gelir vergisi ise yaklaşık 135,7 milyar TL'de kaldı.
2026 yılının ilk dokuz ayında da tablo büyük ölçüde değişmedi.
Ocak-Eylül döneminde toplam gelir vergisi tahsilatı yaklaşık 2 trilyon 893 milyar TL'ye ulaştı. Bunun 2 trilyon 634 milyar TL'ye yakını stopaj yoluyla elde edildi.
Stopajın gelir vergisi içindeki payı yüzde 91,03 olarak gerçekleşti.
Daha dikkat çekici olan şu: Devlet, 2025 yılının tamamında stopaj yoluyla topladığı gelir vergisine, 2026'nın henüz ilk dokuz ayında ulaştı.
Elbette stopajın tamamı ücretlilerden alınmıyor. Mevduat faizi, kira ve diğer gelir türlerinden yapılan kesintiler de bu kalemde yer alıyor. Ancak ücretlilerin bu sistemin önemli bir bölümünü oluşturduğu gerçeği değişmiyor.
Ücretli çalışan açısından mesele oldukça basit: İnsan, kazandığı paranın tamamını hiçbir zaman göremiyor.
Üstelik enflasyon nedeniyle satın alma gücü gerilerken vergi dilimlerinin ücretler üzerindeki etkisi de hissediliyor. Nominal ücret artışı, çalışanı daha yüksek vergi dilimine taşıyabiliyor. Böylece maaşındaki artışın bir kısmı daha cebine girmeden vergiye dönüşüyor.
Bu sistemin yarattığı adaletsizlik duygusunu anlamak için ekonomi teorisine ihtiyaç yok. Her ay maaş bordrosuna bakmak yeterli.
Kurumlar vergisi: Tartışmanın diğer tarafı
Vergi adaleti tartışmasının bir diğer önemli başlığı kurumlar vergisidir.
2025 yılında şirketlerden tahsil edilen kurumlar vergisi 1 trilyon 223,9 milyar TL olarak gerçekleşti. Bu tutarın toplam vergi gelirleri içindeki payı yüzde 11,08 oldu.
2026 yılının ilk dokuz ayında ise kurumlar vergisi tahsilatı 1 trilyon 249,4 milyar TL'ye ulaştı. Toplam vergi gelirleri içindeki payı yüzde 12,01 olarak gerçekleşti.
Burada önemli bir ayrıntı var.
2025 yılında tahsil edilen kurumlar vergisinin yaklaşık 932,9 milyar TL'si kurumlar geçici vergisinden, 284,9 milyar TL'si beyana dayalı kurumlar vergisinden oluştu.
2026'nın ilk dokuz ayında ise kurumlar vergisi tahsilatının yaklaşık 1 trilyon 225 milyar TL'si geçici vergiden geldi.
Dolayısıyla şirketlerin gerçek vergi yükünü değerlendirirken yalnızca toplam tahsilat rakamına bakmak yeterli değildir. Vergi istisnaları, teşvikler, matrahlar, sektörler arasındaki farklılıklar ve fiilen ödenen efektif vergi oranları birlikte incelenmelidir.
Burada savunduğumuz yaklaşım, üretim yapan ve istihdam sağlayan şirketlerin daha fazla vergilendirilmesi değildir.
Asıl mesele, ekonomik gücü ve kazancı yüksek olan herkesin adil, şeffaf ve etkin bir vergilendirme sistemine tabi olmasıdır.
Bir ücretlinin gelirini kaynağında vergilendirmek kolaydır. Asıl başarı, yüksek kazançların ve büyük ekonomik faaliyetlerin de aynı etkinlikle vergilendirilebilmesidir.
2026 verileri ne söylüyor?
2026 yılının Ocak-Eylül dönemi bütçe gerçekleşmeleri, vergi sistemindeki yapısal sorunların devam ettiğini gösteriyor.
İlk dokuz ayda devletin toplam vergi tahsilatı 10 trilyon 401 milyar 981 milyon TL oldu.
Bunun yüzde 58,88'i dolaylı, yüzde 41,12'si dolaysız vergilerden oluştu.
KDV ve ÖTV'nin toplam vergi gelirleri içindeki payı ise yüzde 43,72 olarak gerçekleşti.
2025 yılının tamamında dolaylı vergilerin payı yüzde 62,41 idi.
2026'nın ilk dokuz ayında bu oranın yüzde 58,88'e gerilemiş olması olumlu bir işaret olarak değerlendirilebilir. Ancak iki farklı dönemin verilerini karşılaştırırken vergi tahsilatının mevsimsel ve dönemsel yapısını da dikkate almak gerekiyor. Bu değişim tek başına vergi sisteminde kalıcı bir adalet dönüşümünün gerçekleştiğini göstermiyor.
Öte yandan ilk dokuz ayda 10,4 trilyon TL vergi toplanmış olması, vatandaşın üzerindeki ekonomik baskının boyutunu anlamak açısından önemli.
Devletin vergi tahsilatı artıyor. Ancak vatandaşın satın alma gücü aynı hızla artmıyor. Esnafın kârlılığı, sanayicinin yatırım iştahı ve hane halkının tasarruf kapasitesi üzerindeki baskı devam ediyor.
Vergi gelirlerindeki artış, tek başına ekonomik refahın arttığı anlamına gelmez. Önemli olan bu gelirin hangi kesimlerden toplandığı ve nasıl kullanıldığıdır.
Vergi vermek başka, adaletsizliğe katlanmak başka
Türkiye'de bugün vergi tartışmasının merkezinde güven sorunu bulunuyor.
Vatandaş ödediği verginin karşılığında nitelikli eğitim, sağlık, ulaşım, güvenlik ve adalet hizmeti görmek ister. Kamu kaynaklarının nasıl kullanıldığını bilmek ister. Vergi yükünün toplumun bütün kesimleri arasında hakkaniyetli dağıtıldığına inanmak ister.
Bunlar gerçekleşmediğinde vergi, ortak yaşamın finansmanı olmaktan çıkarak vatandaşın sırtındaki bir yük olarak algılanmaya başlar.
Özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler açısından vergi, SGK primi, kira, enerji, finansman ve personel giderleri bir araya geldiğinde işletme sermayesini zorlayan bir baskıya dönüşüyor.
Üretim ve yatırım kararları erteleniyor. Yeni istihdam yaratmak zorlaşıyor. Vergisini düzenli ödeyen işletme, kayıt dışı çalışan rakipleri karşısında rekabet dezavantajı yaşayabiliyor.
Bu nedenle vergi adaleti yalnızca sosyal adaletin değil, sağlıklı rekabetin ve sürdürülebilir ekonomik büyümenin de temel şartıdır.
Türkiye'nin ihtiyacı yeni bir vergi anlayışı
Türkiye'nin ihtiyacı yalnızca daha fazla vergi toplamak değildir. İhtiyaç duyulan şey, verginin daha adil, daha şeffaf ve daha sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulmasıdır.
Bunun için:
- Dolaylı vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki ağırlığı kademeli olarak azaltılmalıdır.
- Ücretliler üzerindeki gelir vergisi baskısı hafifletilmeli, vergi dilimleri enflasyon karşısında çalışanı koruyacak biçimde düzenlenmelidir.
- Kayıt dışı ekonomiyle mücadele yalnızca küçük esnafın denetlenmesine indirgenmemeli, büyük ekonomik faaliyetler de etkin biçimde denetlenmelidir.
- Vergi istisnaları ve teşvikler şeffaflaştırılmalı, kimlere hangi gerekçelerle ne kadar vergi avantajı sağlandığı kamuoyuna açıklanmalıdır.
- Yüksek gelir ve servet sahiplerinin vergilendirilmesinde ödeme gücü ilkesi etkin biçimde uygulanmalıdır.
- Vergisini düzenli ödeyen işletmelerin rekabet gücünü koruyacak bir vergi ve denetim düzeni kurulmalıdır.
Bunlar yalnızca maliye politikası önerileri değildir. Aynı zamanda devlet ile vatandaş arasındaki güven ilişkisinin yeniden kurulması için gerekli adımlardır.
Oğuzeli'nde bir vatandaşın söylediği o cümleyi bu nedenle hafife almamak gerekiyor.
“Donuma kadar verdim, donuma kadar aldı.”
Bu söz, yalnızca cebinden çıkan paraya tepki gösteren bir insanın sözü değildir. Emeğinin karşılığını alamadığını düşünen, kazandığının önemli bölümünü vergiye ve hayat pahalılığına veren, buna rağmen geleceğe güvenle bakamayan geniş bir toplum kesiminin sesidir.
Devletin vergi toplama yetkisi vardır. Ancak bu yetkinin meşruiyeti, adaletli davranmasına, vatandaşın ödeme gücünü gözetmesine ve kamu kaynaklarını hesap verebilir biçimde kullanmasına bağlıdır.
Bir ülkede vergi ödemek vatandaşlık görevidir. Ancak vergide adaleti sağlamak devletin görevidir.
Çünkü vatandaşın devlete karşı sorumluluğu olduğu kadar, devletin de vatandaşa karşı sorumluluğu vardır.
Yorum yaz
Yorumları göster0 yorum
Yorumu bildir