Türkiye’nin Yeni Bir Yaratıcı Yıkım Projesine İhtiyacı Var

Büyük Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet, yalnızca bir rejim değişikliği değil, aynı zamanda Türkiye’nin ekonomik, toplumsal ve kurumsal yapısını kökten dönüştüren büyük bir tarihsel atılımdı. Bugün ekonomi literatüründe yaratıcı yıkım olarak tanımlanan dönüşüm anlayışının izlerini, Cumhuriyet’in ilk yıllarında atılan adımlarda görmek mümkündür.

Ulusal Kurtuluş Savaşı’nın ardından gerçekleştirilen devrimler, İzmir İktisat Kongresi’nde ortaya konulan ekonomik bağımsızlık hedefi, kurulan fabrikalar, demiryolu yatırımları, bankacılık sisteminin geliştirilmesi ve havacılık sanayisine yönelik girişimler, yeni bir ülke inşa etme iradesinin birbirini tamamlayan parçalarıydı.

Bu adımların ortak noktası, yalnızca mevcut sorunları çözmek değil, Türkiye’nin geleceğini taşıyacak yeni bir ekonomik ve toplumsal düzen kurmaktı. Eski kurumların, alışkanlıkların ve üretim ilişkilerinin yerine yeni bir yapı oluşturulurken ülkenin insan kaynağı, sermayesi ve üretim kapasitesi de yeniden şekillendiriliyordu.

Değişimin cesareti

Avusturyalı iktisatçı Joseph Schumpeter’in ortaya koyduğu yaratıcı yıkım kavramı, ekonomik gelişmenin eski üretim biçimlerini ve iş modellerini dönüştürerek yeni teknolojilere, sektörlere ve verimlilik artışlarına alan açtığını anlatır. Bu süreçte bazı yapılar önemini kaybederken yeni üretim alanları ve ekonomik fırsatlar doğar.

Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kalkınma hamlesiyle bu kavram arasında tarihsel bir özdeşlik kurmak elbette doğru olmaz. Ancak eski yapıları dönüştürerek yeni bir ekonomik düzen kurma iradesi bakımından önemli bir benzerlik vardır. Ekonomik bağımsızlık hedefi, üretim kapasitesini geliştirme çabası ve çağın gerektirdiği kurumları oluşturma kararlılığı, bu dönüşümün temel unsurlarıydı.

Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu ekonomik sorunları da bu perspektifle ele almak gerekiyor.

Üretim maliyetlerinin yükseldiği, işletmelerin finansmana erişimde zorlandığı, teknolojik dönüşümün hızlandığı ve küresel rekabetin giderek sertleştiği bir dönemde, yalnızca mevcut ekonomik düzenin sınırları içinde kalarak kalıcı bir kalkınma sağlamak güçleşiyor. Türkiye’nin üretim yapısını, sermaye kullanımını, eğitim sistemini ve kurumsal işleyişini birlikte değerlendiren kapsamlı bir dönüşüme ihtiyacı bulunuyor.

Eskiyi dönüştürürken yeniyi inşa etmek

Türkiye’nin yeni bir yaratıcı yıkım projesi, yalnızca bazı sektörlerin gerilemesi ya da ekonomik kaynakların yeniden dağıtılması anlamına gelmemelidir. Asıl mesele, verimliliği düşük alanlardan daha yüksek katma değer üreten sektörlere geçişi sağlamak, teknoloji geliştirme kapasitesini artırmak ve nitelikli insan kaynağını ekonomik kalkınmanın merkezine yerleştirmektir.

Enerji ve gıda güvenliğinden dijital teknolojilere, yapay zekâdan ileri imalat sanayisine kadar birçok alanda yeni bir üretim anlayışı geliştirilmelidir. Bunun yanında küçük işletmelerin verimliliğini artıran, gençlerin nitelikli istihdamını destekleyen, bilimsel araştırmayı üretimle buluşturan ve finansal kaynakların uzun vadeli yatırımlara yönelmesini sağlayan kurumlar güçlendirilmelidir.

Bu dönüşümün başarısı, yalnızca yeni fabrikalar kurmakla veya teknoloji yatırımlarını artırmakla ölçülemez. Hukukun öngörülebilirliği, kurumların güvenilirliği, eğitim kalitesi ve ekonomik kararların tutarlılığı da kalkınmanın ayrılmaz parçalarıdır.

Üstelik yaratıcı yıkımın toplumsal maliyetleri göz ardı edilemez. Dönüşüm sırasında bazı işletmeler kapanabilir, meslekler değişebilir ve çalışanlar yeni beceriler edinmek zorunda kalabilir. Bu nedenle mesleki eğitim, yeniden istihdam programları, sosyal koruma mekanizmaları ve adil rekabet politikaları, dönüşümün başından itibaren planlanmalıdır. Amaç, değişimin maliyetini belirli kesimlerin üzerine bırakmak değil, ortaya çıkacak yeni fırsatları toplumun geneline yaymaktır.

Siyasetin sorumluluğu

Böylesine kapsamlı bir dönüşüm, teknik bir ekonomi programından ibaret değildir. Aynı zamanda siyasi irade, toplumsal uzlaşma ve uzun vadeli bir devlet politikası gerektirir.

Siyasetin görevi, yalnızca mevcut sorunları yönetmek ve günü kurtaran çözümler üretmek olamaz. Asıl sorumluluk, ülkenin önündeki yapısal sorunları tespit etmek, değişimin yönünü belirlemek ve bu değişimi kararlılıkla hayata geçirecek kurumları oluşturmaktır.

Köklü dönüşümler belirsizlikler ve maliyetler doğurur. Bu nedenle siyasetçiler, değişimin getireceği zorluklardan kaçınmak yerine bunları doğru yönetmenin yollarını aramalıdır. Ancak cesaret, plansız ve ani kararlar almak değil; bilimsel veriye dayanan, toplumsal etkileri hesaplanmış ve sonuçları izlenebilir bir programı kararlılıkla uygulamaktır.

Cumhuriyet’in kuruluş yıllarından çıkarılabilecek önemli derslerden biri de budur: Ekonomik bağımsızlık, yalnızca siyasi bir hedef olarak kalmamalı; üretim kapasitesi, teknoloji, eğitim ve güçlü kurumlarla desteklenmelidir.

Türkiye’nin bugün ihtiyacı olan, geçmişin başarılarını yalnızca anmak değil, o dönemin dönüştürücü iradesini çağın koşullarına uygun biçimde yeniden yorumlamaktır. Yeni bir ekonomik atılım; bilimsel düşünceyi, üretimi, verimliliği ve toplumsal refahı aynı hedef etrafında buluşturmalıdır.

Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında temel mesele, mevcut ekonomik yapıyı ne pahasına olursa olsun korumak değil, Türkiye’yi geleceğin dünyasında daha üretken, daha rekabetçi ve daha bağımsız kılacak bir düzen kurmaktır. Bunun için ihtiyaç duyulan şey, değişimden korkmayan; ancak değişimin maliyetini, yönünü ve toplumsal sonuçlarını da sorumlulukla yöneten bir siyaset anlayışıdır.