Ekonomiler yalnızca faiz oranları, enflasyon veya büyüme rakamları üzerinden okunmaz. En az bunlar kadar önemli olan, hatta çoğu zaman onları belirleyen görünmez bir değişken vardır: Beklenti.
John Maynard Keynes'in "animal spirits" olarak tanımladığı ekonomik davranışların temelinde de tam olarak bu vardır. İnsanlar yalnızca mevcut gelirlerine göre değil, geleceğe ilişkin inançlarına göre tüketir, yatırım yapar ve çalışırlar.
Bugün Türkiye ekonomisinin karşı karşıya olduğu en önemli sorunlardan biri de tam burada ortaya çıkıyor.
Gençler giderek geleceklerine olan umutlarını kaybediyor.
Bu durum yalnızca sosyolojik bir sorun değildir. Aynı zamanda makroekonomik sonuçları olan yapısal bir risktir.
Literatürde son yıllarda giderek daha fazla tartışılan "financial nihilism" (finansal nihilizm) kavramı tam da bu dönüşümü açıklıyor.
Finansal nihilizm, bireyin uzun vadeli ekonomik hedeflerin artık gerçekçi olmadığına inanmasıdır. Ev sahibi olmanın, emeklilik için birikim yapmanın veya düzenli çalışarak refah seviyesini artırmanın mümkün olmadığı düşüncesi zamanla ekonomik davranışları kökten değiştirir.
Bu noktadan sonra birey artık geleceğini optimize etmeye çalışmaz.
Bugününü maksimize etmeye çalışır.
Klasik iktisat teorisi bireyin gelecekte daha fazla tüketebilmek için bugün tasarruf edeceğini varsayar.
Ancak davranışsal iktisat bize bunun her zaman geçerli olmadığını gösteriyor.
Eğer birey geleceğin bugünden daha iyi olacağına inanmıyorsa, tasarrufun anlamı da ortadan kalkar.
Bugün birçok genç ya da çalışan için "on yıl sonra ev alacağım" düşüncesi gerçekçi bir hedef olmaktan çıkmış durumda.
Dolayısıyla maaşın önemli bir kısmı geleceğe değil, bugüne harcanıyor.
Bu durum yalnızca bireysel tercih değildir.
Ekonomik beklentilerin bozulmasının doğal sonucudur.
İşte, sizler bu nedenle AVM’leri, cafeleri, restaurantları dolu görüyorsunuz. Gelecek ile ilgili bir tasarruf yapma gereksinimi ve beklentisi ortadan kalktığında, toplumun büyük kesimi elde ettiği gelirle en azından bugün için kendi ölçeğinde iyi yaşamaya çalışıyor.
Son yıllarda özellikle gençlerin başta olmak üzere toplumun büyük kesiminin kripto varlıklara, kaldıraçlı işlemlere, opsiyon piyasalarına ve yüksek volatiliteye sahip finansal araçlara yönelmesi çoğu zaman "finansal okuryazarlık eksikliği" ile açıklanıyor.
Oysa mesele bundan daha derindir.
Davranışsal finans literatürü gösteriyor ki insanlar umutlarını kaybettiklerinde daha fazla risk alma eğilimi gösteriyor.
Çünkü kaybedecekleri uzun vadeli bir gelecek görmüyorlar.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin Beklenti Teorisi (Prospect Theory), bireylerin kayıpları telafi edebilmek için çoğu zaman beklenenden daha yüksek risk aldığını ortaya koymuştur.
Finansal nihilizm bu psikolojiyi toplumsal ölçekte büyütmektedir.
Bu nedenle bugün gençlerin önemli bir kısmı servet oluşturmayı değil, "hayatını değiştirecek tek büyük kazancı" arıyor.
Bu da yatırım davranışını kumar davranışına yaklaştırıyor.
Çalışmanın Anlamı Değişiyor!...
Ekonomik büyümenin temel kaynağı yalnızca sermaye değildir.
Emektir.
Ancak emeğin ödüllendirileceğine olan inanç zayıfladığında çalışma motivasyonu da düşer.
OECD ülkelerinde yapılan araştırmalar, gençlerin gelir hareketliliğine olan güveni azaldıkça çalışma saatlerinin, verimliliklerinin ve kariyer bağlılıklarının da gerilediğini gösteriyor.
Bugün Türkiye'de de benzer sinyaller gözleniyor.
Sessiz istifa, sık iş değiştirme, uzun vadeli kariyer planlarının azalması ve "minimum çaba" kültürü yalnızca kuşak farklılığı değildir.
Bunların önemli bir bölümü geleceğe duyulan güven kaybının ekonomik sonucudur.
En Büyük Tehlike: Beklentilerin Çöküşü
Makroekonomide beklentiler, kendi kendini gerçekleştiren bir mekanizma oluşturabilir.
Gençler tasarruf etmez, tasarruf oranı düşer.
Yatırımlar azalır,verimlilik artışı yavaşlar.
Gelir artışı zayıflar.
Bu kez gençler geleceğe daha da az inanır.
Finansal nihilizm tam olarak böyle beslenen bir döngüdür.
Ekonomi yalnızca sermaye kaybetmez.
Geleceğe yatırım yapacak insanını da kaybeder.
En Kritik Gösterge Büyüme Değil, Umuttur!...
Ekonomi yönetimleri çoğu zaman enflasyonu, faizi ve büyümeyi takip eder.
Oysa uzun vadeli kalkınmanın temel göstergelerinden biri gençlerin geleceğe ilişkin beklentileridir.
Bir ülkede gençler eğitimin gelir getireceğine, çalışmanın yaşam standartlarını yükselteceğine ve tasarrufun refah sağlayacağına inanıyorsa, ekonomik sistem kendi kendini güçlendirir.
Bu inanç ortadan kalktığında ise en iyi makroekonomik programlar bile sınırlı etki yaratır.
Çünkü; ekonomi yalnızca para ile değil, umutla da çalışır.
Sonuç olarak; Türkiye'nin önündeki en büyük ekonomik risklerden biri enflasyon, cari açık veya bütçe dengesi değildir.
Bunların tamamı zaman içinde doğru politikalarla düzeltilebilir.
Ancak genç kuşakların geleceğe olan inancını kaybetmesi çok daha ağır sonuçlar doğurabilir.
Çünkü umudunu kaybeden bir nesil daha fazla tüketir, daha az tasarruf eder, daha yüksek risk alır ve emeğin uzun vadeli getirisine daha az inanır.
Bunun adı yalnızca bireysel karamsarlık değildir.
Bunun adı finansal nihilizmdir.
Ve finansal nihilizm, bir ekonominin bilançosunda görünmeyen; fakat geleceğini belirleyen en kritik risklerden biridir.
Formun Üstü
Formun Altı